| ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ | ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ | ΣΥΝΔΕΣΕΙΣ | ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ | ΑΡΧΕΙΟ | ENGLISH  
Οικοσελίδα » ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ, ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ, ΕΛΛΑΔΟΤΟΥΡΚΙΚΑ, ΕΝΟΠΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ, ΕΥΡΩΠΗ, ΚΥΠΡΟΣ, ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ, ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ, ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ

Η ΚΔ και το περιφερειακό σύμπλεγμα ασφάλειας της ΜΑ

Η σημαντικότερη αλλαγή που επισυνέβη σε επίπεδο διεθνούς συστήματος μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, ήταν η ανάδειξη της έννοιας της περιφέρειας σαν διακριτή, ξεχωριστή μονάδα ανάλυσης στις διεθνείς σχέσεις. Ειδικότερα όμως, η ανάδειξη του περιφερειακού συμπλέγματος ασφάλειας σαν εργαλείο ανάλυσης, έχει φέρει στην επιφάνεια τις δυναμικές και τα χαρακτηριστικά των (διακρατικών κυρίως) σχέσεων που άπτονται του γενικότερου τομέα της ασφάλειας, εντός της περιφέρειας. Η παρούσα παρέμβαση πρόκειται να σκιαγραφήσει συνοπτικά τον ρόλο και τη σημασία του περιφερειακού συμπλέγματος ασφάλειας στην ανάλυση της διεθνούς πολιτικής, με ειδική αναφορά στο σύμπλεγμα ασφάλειας της Μέσης Ανατολής και τον ρόλο της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Εισαγωγή / Regional Security Complex – Περιφερειακό Σύμπλεγμα Ασφάλειας)

Η πλήρης ανάπτυξη της έννοιας του ΠΣΑ έλαβε χώρα στο βιβλίο των Barry Buzan και Ole Waever ‘Regions and Powers: The Structure of International Security’ , το 2003. (Η πρώτη εισήγηση του όρου έγινε πάλι από τον Barry Buzan , στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του ‘People, States and Fear – An Agenda for International Security Studies, το 1991). Σε γενικές γραμμές, το ΠΣΑ αποτελεί εργαλείο ανάλυσης εντός του πεδίου της ασφάλειας, σε επίπεδο περιφέρειας και ουσιαστικά, έρχεται να καλύψει το κενό μεταξύ της ανάλυσης σε επίπεδο διεθνούς συστήματος και σε επίπεδο κρατικού δρώντα. Δια της χρήσης του ΠΣΑ, εξετάζονται οι περιφερειακές δυναμικές στο πεδίο της ασφάλειας, οι σχέσεις μεταξύ των μονάδων ανάλυσης (κρατικών και μη-κρατικών δρώντων, περιφερειακών οργάνων, συλλογικών οργανισμών ασφάλειας κοκ). Η ανάδειξη του ΠΣΑ σαν εργαλείο ανάλυσης επήλθε σχεδόν σαν αυτοματισμός μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ και σαν αποτέλεσμα της καταπίεσης κάθε προοπτικής εξέτασης και ανάλυσης της περιφέρειας, λόγω της ισορροπίας ισχύος η οποία υπήρξε κατανεμημένη μεταξύ των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Για να το θέσουμε διαφορετικά, η αποκλειστική συσσώρευση ισχύος (κατά κόρον πυρηνικής) στις ΗΠΑ και στην ΕΣΣΔ, είχε σαν αποτέλεσμα η εξέταση και η ανάλυση σχέσεων σε επίπεδο πέραν του διεθνούς συστήματος (που μονοπωλείτο από ΗΠΑ και ΕΣΣΔ) να τίθεται στο απόλυτο περιθώριο. Αυτό συνέβαινε διότι η περιφέρεια και η γεωγραφία γενικότερα, τύγχανε εξέτασης και ανάλυσης πάντοτε σε συνάρτηση με τις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ (εξ ου και οι ζώνες επιρροής των υπερδυνάμεων), χωρίς να αναγνωρίζονται και να εκτιμώνται οι ξεχωριστές δυναμικές και τα διακριτά χαρακτηριστικά της περιφέρειας. Φυσικά, περιφερειακές δυναμικές πάντα υπήρχαν, ακόμα και όταν ο Ψυχρός Πόλεμος βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη. Τα απελευθερωτικά κινήματα και το κύμα της αποαποικιοποίησης (de-colonization) εντάσσονται σ’ αυτές τις δυναμικές. Ωστόσο, το ζήτημα είναι ότι οι εν λόγω δυναμικές της περιφέρειας δεν εξετάζονταν επαρκώς, λόγω της αποκλειστικής εστίασης της ανάλυσης των διεθνών σχέσεων σε επίπεδο υπερδυνάμεων.

Συστατικό στοιχείο του ΠΣΑ αποτελεί η γεωγραφία και ειδικότερα, η γεωγραφική εγγύτητα μεταξύ των κρατών εντός της περιφέρειας υπό εξέταση. Το ΠΣΑ μπορεί να οριστεί σαν μία ομάδα κρατών των οποίων οι προτεραιότητες και ανησυχίες στον τομέα ασφάλειας δεν μπορούν να εξεταστούν ξεχωριστά, χωρίς δηλαδή την ένταξή τους σε ένα ευρύτερο, περιφερειακό επίπεδο ανάλυσης. Για παράδειγμα, οι σχέσεις Σαουδικής Αραβίας – Ιράν δεν μπορούν να εξεταστούν εκτός του ευρύτερου συμπλέγματος που περιλαμβάνει τα υπόλοιπα κράτη του Κόλπου και της γενικότερης αντιπαράθεσης σιιτικού και σουνιτικού Ισλάμ.Χαρακτηριστικά του ΠΣΑ είναι η ύπαρξη σχέσεων φιλίας ή/και εχθρότητας μεταξύ των κρατών, η αλληλεξάρτηση σε θέματα ασφάλειας και η ρευστότητα στη διανομή ισχύος ανάμεσα στα κράτη. Τα χαρακτηριστικά αυτά καθορίζουν τις σχέσεις μεταξύ των δρώντων εντός της περιφέρειας, κατά πόσον θα επικρατούν συνθήκες ειρήνης ή πολέμου, ή και την ρευστότητα σε ζητήματα ισχύος εντός του ΠΣΑ. Ειδικότερα όμως, οι σχέσεις φιλίας/εχθρότητας ανάμεσα στα κράτη εντός της περιφέρειας καθορίζουν σε τεράστιο βαθμό κατά πόσο θα επικρατούν συνθήκες χάους ή κοινότητας ασφάλειας εντός της περιφέρειας. Εάν οι σχέσεις ανάμεσα στα κράτη χαρακτηρίζονται από μακροχρόνια εχθρότητα και καχυποψία, είναι πιθανότερο η κατάσταση εντός της περιφέρειας να χαρακτηρίζεται από θερμά επεισόδια, πολεμικές συγκρούσεις και γενικότερα, ανταγωνιστικές σχέσεις. Παράδειγμα τέτοιου ΠΣΑ αποτελεί της Μέσης Ανατολής (το οποίο χωρίζεται και σε αρκετά άλλα υποσυστήματα). Εάν οι σχέσεις μεταξύ των κρατών χαρακτηρίζονται από φιλία, τότε θα παρατηρούνται συνθήκες κοινότητας και δη ασφάλειας εντός της περιφέρειας (παράδειγμα αποτελεί η Ευρωπαϊκή Ένωση). Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι τα κράτη μπορεί να ανήκουν σε πολλά ΠΣΑ, τα οποία με τη σειρά τους χωριζονται σε υπό-συμπλέγματα.

Η Κυπριακή Δημοκρατία στο πλαίσιο ΠΣΑ

Η αναφορά σε ΠΣΑ γίνεται με όρους γενικού γεωγραφικού προσδιορισμού (Αφρική, Μέση Ανατολή, Λατινική Αμερική, Ασία κοκ). Για παράδειγμα, η Λιβύη, ενώ γεωγραφικά ανήκει στη Βόρειο Αφρική, εντούτοις με όρους ΠΣΑ ανήκει στη Μέση Ανατολή. Με αυστηρά γεωγραφικούς όρους, η περιοχή όπου ανήκει η τελευταία αναφέρεται και ως ΜΕΝΑ (Middle East and North Africa).

Η Κύπρος ανήκει στα εξής ΠΣΑ:

1. Με Ελλάδα και Τουρκία, εντασσόμενη στο ευρύτερο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών θεμάτων και στο πλαίσιο του ανοικτού Κυπριακού ζητήματος,

2. Εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και

3. Εσχάτως, μαζί με Ισραήλ, Αίγυπτο, Λίβανο και Συρία, στο πλαίσιο διεργασιών προς εκμετάλλευση του ανακαλυφθέντος υποθαλάσσιου πλούτου.

Φυσικά, η διάκριση ανάμεσα στα τρία ΠΣΑ όπου ανήκει η Κυπριακή Δημοκρατία, γίνεται καθαρά για αναλυτικούς σκοπούς και για ανάδειξη των διακριτών δυναμικών που χαρακτηρίζουν κάθε σύμπλεγμα ασφάλειας. Μεταξύ των ΠΣΑ και των περιφερειακών υποσυστημάτων παρατηρείται σημαντικό overlap. Εδώ ακριβώς είναι που έγκειται η αναλυτική χρησιμότητα του εργαλείου του ΠΣΑ και συγκεκριμένα, στο γεγονός ότι ο αναλυτής γεωπολιτικής, ασφάλειας, γεωστρατηγικής, δύναται να διεισδύσει σε βάθος στις δυναμικές της περιφέρειας και υποπεριφέρειας, να αναδείξει τα διακριτά χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου συμπλέγματος κρατών, μη-κρατικών δρώντων και περιφερειακών οργάνων. Για να αντιληφθούμε καλύτερα τη σημασία του ΠΣΑ, είναι σημαντικό να καταγράψουμε πώς η γενική πολιτική κατάσταση και το περιβάλλον ασφάλειας στο ΠΣΑ της Μέσης Ανατολής, επηρεάζει τους διακηρυγμένους στρατηγικούς στόχους της Κυπριακής Δημοκρατίας αναφορικά με την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της. Άμεσα εμπλεκόμενα μέρη στους ευρύτερους ενεργειακούς σχεδιασμούς της Δημοκρατίας είναι το Ισραήλ, η Αίγυπτος, ο Λίβανος και η Συρία. Δεν είναι δυνατόν δηλαδή, να εξεταστεί η ενεργειακή στρατηγική της Κυπριακής Δημοκρατίας, παραβλέποντας τα προαναφερθέντα κράτη, αφού αποτελούν εν πολλοίς μέρη της ίδιας εξίσωσης. Επομένως, η διαιώνιση των συνθηκών αστάθειας στην περιοχή (οι ανησυχίες ασφάλειας του Ισραήλ σε συνάρτηση με την έλλειψη στρατηγικού βάθους και της γενικότερης γεωπολιτικής του, η αβέβαιη διαδικασία μετάβασης από τη διακυβέρνηση των Αδελφών Μουσουλμάνων στην κυβέρνηση Fattah el-Sisi, η συνεχής, μακροχρόνια και γενική πολιτική αστάθεια στον Λίβανο και η εδώ και τρία και πλέον χρόνια έκρυθμη κατάσταση στην Συρία), επηρεάζουν άμεσα και είναι σε άμεση συνάρτηση με τους ενεργειακούς σχεδιασμούς της Δημοκρατίας. Εδώ ακριβώς είναι που εντοπίζεται και γίνεται ξεκάθαρο στο πλαίσιο της ευρύτερης συζήτησης επί του κυπριακού ζητήματος και έγκειται στο γεγονός ότι η διαδικασία επίλυσης του εθνικού μας ζητήματος ειναι σε άμεση συνάρτηση με τις εξωτερικές δυναμικές, περιφερειακές και ευρύτερες. Επομένως, οι δυνάμεις που οραματίζονται ‘λύση από τους Κυπρίους για τους Κυπρίους’ και ‘κυπριακή λύση’, βρίσκονται εκτός τόπου και χρόνου, υπεραπλουστεύοντας την περιφερειακή διάσταση του ζητήματος και παραλείποντας κρίσιμα συστατικά στοιχεία της εξίσωσης του Κυπριακού.

Ρευστότητα εντός του ΠΣΑ και Κυπριακό

Βασική αρχή στη δομή και λειτουργία του ΠΣΑ είναι η συνεχής ρευστότητα στο εσωτερικό του, εκτός κι αν πρόκειται για ΠΣΑ των οποίων οι σχέσεις μεταξύ των συστατικών (κρατικών) στοιχείων χαρακτηρίζονται από αρμονία και ηρεμία. Η ρευστότητα εντός του ΠΣΑ αφορά στο ενδεχόμενο ανακατανομής ισχύος, κυρίως στρατιωτικής, οικονομικής και αμιγώς πολιτικής, είτε ως αποτέλεσμα εξωτερικών παρεμβάσεων ή επεμβάσεων (όπως για παράδειγμα η βίαιη αλλαγή στην ισορροπία ισχύος μεταξύ του τριγώνου Ιράκ-Ιράν-Κουβέιτ μετά την επέμβαση των ΗΠΑ στους δύο πολέμους του Κόλπου), είτε εσωτερικών διαδικασιών, όπως οι διακρατικές συγκρούσεις, οι αλλαγές στα συστήματα εξουσίας ή οι βίαιες οικονομικές μεταβολές στο εσωτερικό των αποτελούντων το ΠΣΑ.

Θεωρούμε εξαιρετικά κρίσιμης σημασίας το να υπάρχει εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας επαρκής εξέταση, διάγνωση και ανάλυση των ΠΣΑ όπου αποτελεί συστατικό στοιχείο, αλλά και των ΠΣΑ όπου τα συμβαλλόμενα μέρη είναι υψηλού ενδιαφέροντος για τη γενικότερη συμπεριφορά της Κυπριακής Δημοκρατίας, είτε σε σχέση με το Κυπριακό ζήτημα, είτε αναφορικά με τους ενεργειακούς της σχεδιασμούς. Έχουμε τονίσει επανειλημμένως ότι οι ελλείψεις και οι αδυναμίες που εντοπίζονται σε επίπεδο αρχιτεκτονικής του κυπριακού κράτους, έχουν σοβαρό κόστος στη διαδικασία στρατηγικού σχεδιασμού της Δημοκρατίας. Η θεσμική ανεπάρκεια και η ανεπαρκής παραγωγή σκέψης η οποία θα έπρεπε να υποβοηθά τον στρατηγικό σχεδιασμό της Δημοκρατίας επιφέρει σοβαρές συνέπειες σε μεσο-μακροπρόθεσμο στάδιο. Παράδειγμα των συνεπειών της έλλειψης στοιχειωδών δομών και υποδομών που όφειλαν να ενισχύουν τη διαδικασία στρατηγικού σχεδιασμού, υλοποίησης στρατηγικής και φυσικά, καλλιέργειας της έννοιας της στρατηγικής κουλτούρας, αποτελεί η συνεχής υποχώρηση σε κρίσιμα ζητήματα του κυπριακού ζητήματος και αφορούν κυρίως τα πεδία της ασφάλειας-εγγυήσεων και κατανομής εξουσίας, από το 1977 και την έναρξη της διαδικασίας των διακοινοτικών συνομιλιών, μέχρι και σήμερα.

Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι ο μοναδικός δρων στην περιοχή που χαρακτηρίζεται από φερεγγυότητα και πολιτική σταθερότητα. Τα προαναφερθέντα αποτελούν τα σημαντικότερα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Κύπρου, τα οποία οφείλουμε να αναδείξουμε έτι περαιτέρω στα πλαίσια της συμπεριφοράς μας στο διεθνές σκηνικό. Ειδικότερα ως προς το παλαιστινιακό, ο αποσταθεροποιητικός ρόλος της Τουρκίας όπου (μαζί με το Κατάρ, κυρίως) υποστηρίζουν την τρομοκρατική Hamas και υποσκάπτουν την εθνική ασφάλεια του Ισραήλ, η Κυπριακή Δημοκρατία οφείλει να διατηρήσει ουδέτερη στάση, εμμένοντας σε θέσεις αρχών και σύμφωνα με τα σχετικά ψηφίσματα 242 και 338 του ΣΑ/ΟΗΕ.

Εκτίμησή μας είναι ότι η διαδικασία αξιολόγησης του περιφερειακού και διεθνούς περιβάλλοντος είναι ανεπαρκής, με συνέπεια τα αποτελέσματα που προκύπτουν από τη διαδικασία επίλυσης του εθνικού μας ζητήματος να είναι προς όφελος της τουρκικής πλευράς. Η θέση της Τουρκίας στο διεθνές, αλλά ειδικά στο περιφερειακό περιβάλλον, έχει επιδεινωθεί σημαντικά μετά την πτώση του Morsi στην Αίγυπτο. Ειδικά το τελευταίο, αποτελεί το πιο πρόσφατο χρονικά γεγονός, με την εκτράχυνση των σχέσεων με το Ισραήλ, την Συρία και το Ιράν να έχει προηγηθεί. Φυσικά, οι διακρατικές σχέσεις δεν απλοποιούνται σε βαθμό που μπορεί να ισχυριστεί κανείς απόλυτα ότι είναι κακές ή καλές. Το ζήτημα είναι ότι η αναθεωρητική εξωτερική πολιτική της Τουρκίας δείχνει να έχει αποτύχει σε μεγάλο βαθμό, ειδικά στις σχέσεις με το Ισραήλ. Οι σχέσεις μεταξύ τους αναμένεται να βελτιωθούν, χωρίς ωστόσο να φτάνουν τα επίπεδα προηγούμενων δεκαετιών. Είχαμε τονίσει ότι ζήτημα-κλειδί στην επιδείνωση των σχέσεων Ισραήλ και Τουρκίας αποτελεί το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, καθώς οι περιφερειακές προεκτάσεις του είναι εξαιρετικά κρίσιμες για τη διατήρηση της υφιστάμενης ισορροπίας ισχύος στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Συμπερασματικά, θα συνεχίσουμε να τονίζουμε την ανάγκη για αναθεώρηση της ακολουθούμενης στρατηγικής στο εθνικό μας ζήτημα. Ωστόσο, ο σχεδιασμός και υλοποίηση επικαιροποιημένης στρατηγικής διαχείρισης του Κυπριακού θα επέλθει μετά από την εμπεριστατωμένη εξέταση και ανάλυση των εξωτερικών διαστάσεων του ζητήματος, την αναβάθμιση των θεσμών της Κυπριακής Δημοκρατίας με τρόπο που να υποβοηθάται ουσιαστικά ο στρατηγικός σχεδιασμός, με στόχο την επαρκή παραγωγή σκέψης και την καλλιέργεια στρατηγικής κουλτούρας.

Πηγή: Nstylianou (04/08/2014), «Η ΚΔ και το περιφερειακό σύμπλεγμα ασφάλειας της ΜΑ», Νικόλας Στυλιανού


Σταθερή διεύθυνση permalink: http://www.efylakas.com/archives/20814

Εκτυπώσιμη μορφή

Tags: , ,